Znacie to uczucie, kiedy uczycie się angielskiego od lat, oglądacie Friends albo The Crown, a potem jedziecie za granicę i... klapa? Wchodzicie do windy w Nowym Jorku, szukacie przycisku „0” (parter), a tam go nie ma. Albo prosicie w Londynie o „chips” i dostajecie ociekające tłuszczem frytki zamiast paczki chrupiących przekąsek na wieczór.
Spokojnie, to nie Wasza wina. To odwieczny dylemat: British English kontra American English. Mówi się nawet żartobliwie, że USA i Wielka Brytania to dwa narody rozdzielone wspólnym językiem.
Czy to znaczy, że musicie uczyć się dwóch języków naraz? Nie! Ale warto znać kilka trików, żeby nie zaliczyć wpadki (szczególnie tej ze słowem pants – o tym za chwilę!). Dziś zabierzemy Was w podróż przez 10 różnic, które – obiecujemy – wcale nie są nudną gramatyką, ale fascynującą historią o piratach, pilgrimach i frytkach.
1. Jesienna zagadka: Fall kontra Autumn
Zacznijmy od tytułowego pytania. Dlaczego Brytyjczyk powie Autumn, a Amerykanin Fall? Wielu z nas myśli, że „Fall” to jakiś amerykański skrótowiec, może nawet trochę prostacki.
Błąd! Prawda jest taka, że to Amerykanie mówią... bardziej "po staropolsku" (a raczej staroangielsku). Kiedy pierwsi osadnicy pakowali się na statki do Ameryki w XVII wieku, w Anglii na jesień mówiło się poetycko: „the fall of the leaf” (opadanie liści). Z czasem skrócono to do samego „Fall”. To było normalne, codzienne słowo, którego używałby Szekspir.
Amerykanie zabrali to słowo ze sobą i po prostu przy nim zostali. A Brytyjczycy? Oni w tym czasie zachłysnęli się modą na francuszczyznę i łacinę. Uznali, że „Fall” brzmi zbyt pospolicie i przerzucili się na eleganckie Autumn. Więc jeśli ktoś Wam powie, że amerykański jest „zepsutą” wersją angielskiego, możecie śmiało odpowiedzieć: „Wcale nie, on jest po prostu w stylu vintage!”.
2. Kto ukradł literkę „U”? (Colour vs Color)
Czytacie tekst w internecie i widzite color, honor, center. Błąd? Literówka? Nie, to sprawka jednego człowieka – Noaha Webstera.
Wyobraźcie sobie gościa, który tuż po tym, jak USA odzyskało niepodległość, stwierdził: „Dość tego! Nie będziemy pisać jak Brytyjczycy!”. Webster był patriotą i uznał, że brytyjska pisownia jest nielogiczna i zbyt skomplikowana.
W swoim słowniku zrobił więc generalne porządki:
- Wyrzucił nieme „u” (stąd Color zamiast Colour).
- Odwrócił końcówki, żeby pasowały do wymowy (stąd Center zamiast Centre).
- Uprościł wszystko, co się dało.
Dzięki niemu amerykańska pisownia jest dziś dla nas, uczących się, odrobinę łatwiejsza. Mniej literek do zapamiętania!
3. Wielka wojna o ziemniaka: Chips, Fries i Crisps
To jest punkt, w którym naprawdę łatwo o wpadkę w restauracji. Wyobraź sobie: jesteś głodny, zamawiasz burgera i prosisz o chips.
- W Londynie: Dostaniesz wielkie, grube, smażone kawały ziemniaka (takie jak w Fish & Chips).
- W Nowym Jorku: Kelner przyniesie Ci... małą paczkę czipsów (takich jak Lay's).
Żeby dostać to, co my w Polsce nazywamy frytkami (cienkie, jak z Maka), w USA poproś o Fries. W UK też zrozumieją Fries, ale dla nich to tylko te cienkie. Te grube, domowe, to zawsze Chips.
A co z chrupiącymi czipsami do piwa?
- USA: Chips (Potato Chips).
- UK: Crisps.
Zapamiętajcie: Crisps chrupią (crisp), a Chips w UK są miękkie i sycące.
4. Cukinia i Bakłażan: Włoska robota
Dlaczego warzywa mają tak dziwne nazwy? Tutaj historia miesza się z kuchnią.
- Bakłażan: W UK usłyszycie Aubergine. Brzmi francusko? Bo jest z francuskiego. W USA usłyszycie Eggplant (dosłownie: jajko-roślina). Dlaczego? Bo pierwsze bakłażany, jakie zobaczyli Amerykanie, były małe, białe i wyglądały dokładnie jak gęsie jaja rosnące na krzaku. Serio!
- Cukinia: W UK to Courgette (znowu francuski). A w USA? Zucchini. Brzmi jak pizza i spaghetti, prawda? To dlatego, że cukinię do Ameryki spopularyzowali włoscy imigranci. Amerykanie nauczyli się ją jeść od swoich sąsiadów z Włoch, więc przejęli ich nazwę.
5. Uwaga w windzie! Znikający parter
To klasyk hotelowych pomyłek.
W Europie (i w Polsce) mamy system logiczny: wchodzisz z ulicy, jesteś na parterze (Ground Floor). Żeby wejść wyżej, naciskasz 1.
W USA parter to często od razu... pierwsze piętro (First Floor).
Efekt? Jeśli umawiasz się z Amerykaninem na kawę na „first floor”, on będzie czekał przy wejściu, a Ty (myśląc po brytyjsku) pojedziesz schodami ruchomymi do góry.
Jeszcze gorzej z „second floor”. Dla Amerykanina to nasze pierwsze piętro. Dla Brytyjczyka – drugie. Warto się upewnić, zanim zaczniecie błądzić po biurowcu!
6. „R” – czyli dlaczego Amerykanie brzmią jak kowboje
Słuchając filmów, na pewno zauważyliście, że Amerykanie wyraźnie „wroolują” język. W słowach car, hard, water słychać mocne, twarde „R”.
Brytyjczycy (ci z południa Anglii, jak w BBC) są tu bardziej oszczędni. U nich car brzmi jak długie „kaaa”, a hard jak „haad”. Połykają „R”, jeśli stoi na końcu słowa.
Co ciekawe, kiedyś w Anglii też wymawiano to „R”! Zanikło ono dopiero w XVIII wieku jako pewna moda językowa w wyższych sferach. Amerykanie, siedząc za oceanem, tej mody nie podłapali i zostali przy starszej, twardszej wymowie. Więc jeśli łatwiej Ci wymówić „R”, mówisz bardziej po amerykańsku (i historycznie poprawnie!).
7. Garaż i Reklama – gdzie postawić akcent?
Są słowa, które pisze się tak samo, ale po drugiej stronie oceanu brzmią jak z innej planety.
- Garage (Garaż):
- Amerykanin powie: ga-RAŻ (akcent na końcu, brzmi trochę francusko).
- Brytyjczyk powie: GA-ridż (akcent na początku, twarda końcówka).
- Advertisement (Reklama):
- USA: AD-ver-tise-ment (akcent na początek).
- UK: ad-VER-tis-ment (akcent na środku, brzmi zupełnie inaczej!).
To samo z Schedule (harmonogram). Amerykanie czytają „Skedżul”, Brytyjczycy często „Szedżul”.
8. Samochodowe pułapki: Maski, bagażniki i benzyna
Motoryzacja rozwijała się, gdy USA i UK były już osobno, więc nazewnictwo poszło w dwie różne strony.
- Ciężarówka: Brytyjczyk powie Lorry, Amerykanin Truck.
- Maska: W UK to Bonnet (jak damski czepiec!), w USA Hood (kaptur). Obie nazwy są urocze – to w końcu „nakrycie głowy” dla silnika.
- Bagażnik: W UK Boot, w USA Trunk (od wielkiej skrzyni podróżnej).
- Chodnik: Tutaj uwaga na życie i zdrowie! W UK chodnik to Pavement. W USA pavement oznacza nawierzchnię ulicy (asfalt). Jeśli powiesz w Nowym Jorku „Idę po pavement”, zabrzmi to, jakbyś maszerował środkiem jezdni między samochodami. W USA chodnik to bezpieczny Sidewalk.
9. Gramatyka: Czy muszę używać Present Perfect?
To dobra wiadomość dla tych, którzy nie lubią uczyć się tabelek z czasami.
Brytyjczycy są dość rygorystyczni. Jeśli zgubiłeś klucze i nadal ich nie masz, musisz powiedzieć: „I have lost my keys”.
Amerykanie? Są bardziej wyluzowani. W codziennej rozmowie często usłyszycie po prostu: „I lost my keys”.
Podobnie ze słowami just czy already.
- UK: „I have just eaten.”
- USA: „I just ate.”
Obie formy są poprawne, ale ta amerykańska jest po prostu szybsza i prostsza.
10. Największa pułapka: Spodnie (Pants)
Zostawiliśmy to na koniec, bo to klasyk, który może doprowadzić do rumieńców.
Słowo Pants.
- W USA oznacza po prostu spodnie. „Nice pants!” to miły komplement.
- W Wielkiej Brytanii pants to... majtki (męska bielizna). Spodnie to Trousers.
Więc jeśli w Londynie powiesz komuś „I like your pants”, możesz zostać odebrany bardzo dwuznacznie! Podobnie uważajcie na słowo Rubber. W UK to gumka do mazania. W USA to potoczne określenie prezerwatywy (gumka do mazania to Eraser). Uważajcie, o co prosicie kolegę na lekcji w Stanach!
Podsumowanie: Który angielski jest "lepszy"?
Nie ma lepszego. Oba są fantastyczne, bogate i – co najważniejsze – w 95% takie same. Jeśli powiesz „elevator” w Londynie, każdy Cię zrozumie. Jeśli poprosisz o „flat” w Nowym Jorku, też sobie poradzisz.
Najważniejsze to mieć świadomość tych różnic, żeby nie zamówić złych ziemniaków albo nie skomplementować czyjejś bielizny na spotkaniu biznesowym. Wybierz tę wersję, która bardziej Ci leży – czy wolisz brzmieć jak Sherlock Holmes, czy jak bohaterowie z Hollywood – i baw się językiem!
Przeczytaj więcej przydatnych tekstów
